Category Archives: BRYTANIA I „NARODY CELTYCKIE”

Brytania – tutaj: nazwa opisująca wyspę, na której znajduje się anglosaski naród Anglii i współczesna Wielka Brytania, jak też tak zwane „narody celtyckie”: Walię, Szkocję, Kornwalię i Wyspę Man. Irlandia także zaliczana jest do „narodów celtyckich”, ale ma na tym blogu osobny dział.

Britannia – here: the island made up of the Anglo-Saxon nation of England and contemporary Great Britain, as well as the „Celtic Nations” of Wales, Scotland, Cornwall and the Ilse of Man. Ireland is also considered a „Celtic Nation”, but on this blog it has a seperate section.

Historia Wyspy Man.

an Domhnach, an 5ú lá de mhí Iúil 2020

Na maleńkiej, choć bogatej kulturowo Wyspie Man, leżącej między Wielką Brytanią a Irlandią, przypada dzisiaj Laa Tinvaal (po angielsku: “Tynwald Day”) – tamtejsze święto narodowe. Z tej okazji chciałbym Wam teraz opowiedzieć co nieco o tym uroczym zakątku świata. 

Dzisiejsza Wyspa Man powstała około 6,500 lat temu. Topniejące lodowce spowodowały wzrost poziomu wód, przez co wyspa oddzieliła się od ziemi brytyjskiej.

Nazwa wyspy w jej rdzennym języku manijskim brzmi: Ellan Vannin („ellan” pochodzi od “eilan” – “wyspa”, zaś “Vannin” – wariacja nazwy “Man”). Możliwe, że ten drugi wyraz ma związek z bogiem mórz Manannanem Mac Lirem, który w mitologii irlandzkiej był władcą wyspy. 

Niewiele jest tam śladów obecności Rzymian. Uważa się wszakże, iż po inwazji Imperium w roku 60 naszej ery, większość Druidów z podbitej wyspy Anglesey (a przynajmniej tych, którym udało się przeżyć rzeź, urządzoną przez okupantów) schroniła się na Wyspie Man.

Patronem Wyspy Man jest święty Maughold, który w V wieku nawrócił jej mieszkańców na Chrześcijaństwo. Stało się to w okresie, gdy na Wyspie dominowały wpływy irlandzkie. Dlatego też dawny język manijski (oraz jego współczesna, stale rekonstruowana wersja) wywodzi się z języka irlandzkiego. 

Więcej o świętym Maugholdzie napiszę kiedyś w osobnej notce. Wracając do samej Wyspy, ma ona silne związki nie tylko z Irlandią, ale także z Walią i Szkocją. Na przykład dziadek Rhodriego Wielkiego: władcy walijskiego Gwynedd z IX wieku, pochodził z Manaw (walijska nazwa Wyspy Man).

W IX wieku Wyspę najechali Wikingowie, którzy później stopniowo przejęli na niej władzę. W 979 roku zwołali oni Tynwald – pierwszy na Wyspie parlament. Tynwald obraduje nieprzerwanie do dziś, co czyni go najstarszą tego typu instytucją na świecie. 

Do połowy XIII wieku Wyspa Man była państwem zależnym od Norwegii. W 1266, na mocy traktatu z Perth przekazano Wyspę Szkocji. Od tego momentu do roku 1333, kiedy to król Anglii Edward III oficjalnie uznał manijską niezależność, Man przechodziła z rąk do rąk między Anglią a Szkocją w sumie osiem razy. 

W 1399 na Wyspie znów rządzili Anglicy. Henryk IV Lancaster nadał całość jej ziem jako lenno niejakiemu Henry’emu Percy’emu, 1. hrabiemu Northumberland, który przy okazji otrzymał również godność “Króla Man”.

Jednakże Percy wypadł z łask po tym, jak poparł Walijczyków w powstaniu przeciw Londynowi. Wyspa oraz związane z nią tytuły przeszły w inne ręce. 

W 1504 roku tytuł “Króla Man” zastąpiono “Władcą Man” (ang. „Lord of Man”), który pozostaje w użyciu do dziś. W XVIII wieku prawa do Wyspy Man nabyła Korona brytyjska. Od tej pory każdy kolejny monarcha brytyjski jest równocześnie “Władcą Man”.

Obecną posiadaczką tego tytułu jest Elżbieta II. Chociaż Elżbieta jest Królową, Jej tytulatura na Man jest odrębna i ma wyłącznie męską formę.

Wyspa Man posiada szeroką autonomię i nie wchodzi w skład Zjednoczonego Królestwa. Poza obronnością i polityką zagraniczną, wszelkie inne kwestie (jak np. samorząd czy podatki) pozostają w gestii samych Manijczyków.

* * * 

Wyspa Man zaliczana jest do grona tak zwanych „narodów celtyckich”. Jej mieszkańcy są niezwykle dumni ze swoich korzeni i wielowiekowych tradycji.

Podobnie, jak w przypadku Szkocji, Walii, Kornwalii, Irlandii czy Półwyspu Bretońskiego, od dziesięcioleci trwają wysiłki mające na celu zachowanie oraz promocję manijskiej kultury.

Jak wspomniałem wcześniej, trwają także prace nad rekonstrukcją języka manijskiego, który od lat 70-tych (po śmierci ostatniego jego rodzimego użytkownika) uznawany jest za wymarły. 

Widoczną powyżej flagę Wyspy Man (trzy zakute w zbroje nogi na czerwonym tle) wprowadzono w 1932 roku. Wzór flagi oparto na wyspiarskim herbie, obecnym już od XIII wieku.